(1101D) పోతన భాగవత సారం – 1 వ స్కంధం

పోతన భాగవతం ( 1 వ స్కంధ సారం )

***********************************

పోతన భాగవతం ప్రథమస్కంథం లోనుండి,  పిల్లలనుంచి కర్మాసక్తులు,

ధర్మాసక్తులైన పెద్దల వరకు ఉపయుక్తమైన భావాలు, మధుర

సుందరమైన పద్యాలను చాలాభాగం సేకరించి, మీకందిస్తున్నాం.

పిల్లలకు ( IX, X తరగతుల వయస్సు వరకు ) తెలియటం

చాలా మంచిది అనిపించిన వాటిని ఈ బ్లాగుకు అనుబంధ బ్లాగు

అయిన ” కంఠస్థ భారతి ” లో ఇవ్వటం జరిగింది. ఆ పైస్థాయి

విషయాలను జిజ్ఞాసువుల సౌకర్యార్థం ఈ పేజీలో ఇస్తున్నాము.

భక్తి, జ్ఞాన సాధకులు ఎలాగూ భాగవతం సంపూర్ణంగా

చదవాల్సిందే ! పోతన భాగవత మకరందాన్ని రుచి చూపింటంద్వారా

పిల్లలలో ఆ కవి, ఆ గ్రంథం పట్ల ఒక గౌరవభావాన్నీ, సుముఖతనూ,

పెద్దయ్యాక అవకాశం దొరికినప్పుడు శ్రవణ, పఠనాసక్తినీ కలిగించటమే

ఈ ప్రయత్నం లోని ముఖ్య ఉద్దేశ్యం.

***************************************

విషయం

ఛందస్సు

పద్యసంఖ్య

సందర్భం

1- అధ్యా

లోకరీతి

1

601

226/1

మ.

ఒక సూర్యుండు సమస్త జీవులకు దానొక్కక్కడై తోచు పోలికన్,

( ఏ దేవుడు )

2

601

231<

వ

దివావసానంబున విహంగంబు బారకయుండు తెఱంగున

3

601

442/4

ఉ.

… మరందము

ల్లాసము తోడ గ్రోలి విరులం  దెగజూడని తేటి కైవడిన్.

4

601

452/1,4

క్రమమున మింటికై యెగయు గాక   విహంగము మింటిదైన పా

రము గన నేర్చునె? ……………………నాదు చి

త్తమునకు నెంత గానబడె  దప్పక చెప్పెద మీకు నంతయున్

5

602

203

వ.

మద్యంబున మద్యభాండంబునకు శుద్ధి సంభవింపని చందంబున,

బుద్ధిపూర్వక జీవహింసంబు …చేతం, పాపబాహుళ్యంబుకాని

పాపనిర్ముక్తి గాదని శంకించెద..

6

604

487/1

క.

చెలగరు కలగరు సాధులు

మిళితములయి పరుల వలన మేలుం గీడున్ !

7

రాజ-ప్రజ

( ధర్మరాజు రాజ్యంలో )

8

607

232/ .

ఆ

రోగాది భయములు సెందవు ప్రజల కెందు

9

607

482/1,2

ఉ.

కాపరి లేని గొఱ్ఱియల కైవడి   గంటకచోర కోటిచే

నేపఱి యున్నదీ భువన మీశుడు కృష్ణుడు లేమి, నిట్టిచో

( రాజధర్మం  ( పరీక్షిత్తు -కలితో )

10

607

416/3,4

క.

…మదమత్తుడవై

దండింపదగని వారల

దండించెదు; నీవ తగుదు దండనమునకున్ !

(  రాజధర్మం-అరాచకం – శమీకముని శృంగితో )

11

607

483 .

సీఆ

పాపంబు నీచేత బ్రాపించె మన

కింక, రాజు నశించిన రాజ్యమందు

బలవంతుడగువాడు బలహీను పశు

దార హయ సువర్ణాదుల నపహరించు;

జార చోరాదులు సంచరింతురు; ప్రజ

కన్యోన్య కలహంబు లతిశయిల్లు;

వైదికంబై యున్న వర్ణాశ్రమాచార

ధర్మ మించుక లేక తప్పిపోవు;

నంతమీద లోకు లర్థకామంబుల

దగిలి సంచరింప ధరణి నెల్ల

వర్ణసంకరములు వచ్చును మర్కట

సారమేయ కులము మేర బుత్త్ర !

( లోకరీతి – మానవ సామాన్యం;  ( విదురుడు-ధర్మజునికి )

12

609

306/1,2.

ఆ

మేలు సెప్పెనేని మేలండ్రు లోకులు,

చెట్ట యండ్రు కీడు చెప్పెనేని

నంతమీద శూద్రుడైన కతంబున

శిష్టమరణ మతడు సెప్పడయ్యె!

దృక్పథం

13

705

20/4

అందర మెప్పింతు గృతుల నయ్యైయెడలన్ .

( దుఃఖకారణం ( ధర్మ- వృషభం పరీక్షిత్తుతో )

14

705

427

వ.

పరులవలన దుఃఖంబు వచ్చిన, నధర్మంబు పరులు సేసిరని

విచారింపవలదు; తర్కింపను నిర్దేశింపను రాని

పరమేశ్వరుని వలన సర్వంబు నగుచుండును.

15

705

428/3,4

క.

పాపకర్ములు చేయు పాపంబు సూచింప,

పాపకర్ము డేగు పథము వచ్చు!

ప్రవర్తన

16

800

408

ఉ

ఆ మధురోక్తు లానయము లాదరహాసము లాదయారసం

బామురిపంబు లాతగవు లాగమనక్రియ లామనోహర

ప్రేమకరావలోకనము ప్రీతి గనుంగొనలేమి మాధవుం

గామినులేల? నిర్దళితకర్ములు యోగులు బాయనేర్తురే!

( వ్యవహార నీతి )

17

805

382

వ

కంటకంబునం గంటకోన్మూలనంబు సేసి, కంటకంబులు రెంటిని

పరిహరించు విన్నాణి తెఱంగున

సంభాషణ

18

807

258

క.

( చెచ్చెర గరినగరికి ) నీ

విచ్చేసిన నిమిషమైన వేయేండ్లగు నీ

వెచ్చోటికి విచ్చేయక

మచ్చికతో నుండుమయ్య మా నగరమునన్

19

807

259/1,2

ఆ

అంధకారవైరి యపరాద్రికవ్వలం

జనిన నంధమయిన జగముభంగి

( సంభాషణ ( ధర్మరాజు – విదురునితో )

20

807

301

తే.

వేఱు తీర్థంబు లవనిపై వెదకనేల?

మిమ్ము బొడగని భాషించు మేల చాలు…

వార్త లేమండ్రు లోకులు వసుధలోన

మీకు సర్వంబు నెఱిగెడి మేధ గలదు!

( వినయము  ( పరీక్షిత్తు – మునులతో )

21

807

500/3,4

…ఉత్తము లయ్యలార! నా

పాపమువాయు మార్గము

గృపాపరులార! విధించి చెప్పరే !

 

ధర్మం

( లోకక్షేమం  ( ధర్మదేవత – పరీక్షిత్తుతో )

22

1010

427

వ.

యేము ( = మేము అనగా ధర్మదేవత, భూదేవతలం )

ప్రాణులకు దుఃఖహేతువులం గాము;

మా వలన దుఃఖంబు నొందెడు పురుషుండు లేడు.

( తాపసి ధర్మం – శమీక మహర్షి గురించి )

23

1011

458

సీతే

మెలగుట చాలించి మీలిత నేత్రుడై

శాంతుడై కూర్చుండి జడత లేక

ప్రాణమనోబుద్ధి పంచేంద్రియంబుల

బహిరంగవీధుల బాఱనీక

జాగరణాదిక స్థానత్రయము దాటి

పరమమై యుండెడి పదము దెలిసి

బ్రహ్మభూతత్వ సంప్రాప్య విక్రియుండయి

యతి, దీర్ఘజటలు దన్నావరింప

నలఘు రురు చర్మధారియై యలరుచున్న

తపసి బొడగని ( శోషిత తాలుడగుచు

నెండి తడి లేక కుత్తుక నెలుంగు డింద,

మందభాషల నిట్లను మనుజ విభుడు. )

స్త్రీలు

( స్త్రీత్వ పరాకాష్ట – భూదేవి ధర్మదేవతతో )

24

1384

1–409

క.

మెల్లన నాపై యాదవ

వల్లభు డడుగిడగ మోహ-వశనై నే రం

జిల్లగ రోమాంచము క్రియ

మొల్లములై మొలచు సస్య-ములు మార్గములన్.

( స్త్రీలు- భర్త గ్రామంలో లేని రోజులలో )

25

1384

1–269

వ.

వారలు హరిం బాసిన దినంబులందు శరీరసంస్కార,

కేళీవిహార, హాస, వనమందిర గమన,

మహోత్సవ దర్శంబు, లొల్లని యిల్లాండ్రు కావున

( గర్భరక్షణ ప్రార్థన – (ఉత్తర-శ్రీకృష్ణునితో )

26

1385

181

ఆ.

గర్భమందు గమలగర్భాండ శతములు

నిముడుకొన వహించు నీశ్వరేశ !

నీకు నొక్క మానవీ గర్భరక్షణ

మెంత బరువు నిర్వహింతు గాక !

( కమలగర్భాండం = బ్రహ్మాండం )

( స్త్రీలు-యోగక్షేమాలు )

27

1387

267

మ

కొడుకుల్ భక్తివిధేయు లౌదురు గదా? కోడండ్రు మీ వాక్యముల్

గడవంజాలక యుందురా! విబుధ సత్కారంబు గావింతురా?

తొడవుల్ వస్త్రములుం బదార్థ రస సందోహంబులున్ జాలునా?

కడమల్ గావుగదా, భవన్నిలయముల్ గల్యాణయుక్తంబులే?

కాలము

28

1400

210

ఉ

వాయువశములై యెగసి వారిధరంబులు మింటగూడుచుం

బాయుచునుండు కైవడి బ్రపంచము సర్వము గాలతంత్రమై

పాయుచు గూడుచుండు నొకభంగి చరింపదు కాలమన్నియుం

జేయుచునుండు గాలము విచిత్రము దుస్తర మెట్టివారికిన్

( కాలము ( సూతుడు – శౌనకునితో )

29

1400

308 .

క

బాలాజన, శాలా, ధన,

లీలావనముఖ్య విభవలీన మనీషా

లాలసులగు మానవులను

గాలము వంచించు, దురవగాహము సుమతీ!

కలికాలం

( ధర్మజుడు – భీమునితొ) ( కృష్ణ- నిర్యాణ సమయ దుర్నిమిత్తాలు )

30

1401

332/3,4

సీతే

సఖ్యంబు వంచనా సహిత మండ్రు

మగలతో నిల్లాండ్రు మచ్చరించెద రండ్రు

సుతులు తండ్రుల దెగజూతు రండ్రు

గురుల శిష్యులు దూషించి కూడ రండ్రు

శాస్త్రమార్గము లెవ్వియు జరుగ వండ్రు

న్యాయపద్ధతి బుధులైన నడవ రండ్రు

కాలగతి వింతయై వచ్చె గంటె నేడు !

( కలికాలం  - కృష్ణనిర్యాణానంతరం ధర్మవృషభం

భూదేవితో – ఎందుకు తల్లీ! విచారంగా ఉన్నావు? అంటూ..)

31

1401

1–396

సీ

రమణులు రమణుల రక్షింపరనియొ?

పుత్త్రులు తల్లిదండ్రుల బ్రోవరనియొ?

భారతి కుజనుల బ్రాపించుననియొ?

సద్విప్రులు నృపుల సేవింతురనియొ?…

మనుజు లన్నపాన మైథున శయనాస

నాది కర్మసక్తు లగుదురనియొ?

( కలిలోని అధర్మాలు – పరీక్షిత్తు కలితో )

32

1401

434

వ

రాజదేహంబునందు వర్తించు నిన్ను ( = కలిని ) అసత్య లోభ చౌర్య

దౌర్జన్య దురాచార మాయా కలహ కపట కలుష, అలక్ష్మ్యాది

ధర్మేతర సమూహంబు లాశ్రయించు.

33

1401

434

వ్యా

( నేటి రాజదేహాలలో నున్న కలిని మాత్రం ’ అలక్ష్మి ’ ఒక్కటే ఎందుకో

అసలు తాకటమే లేదు. లక్ష్మీతాండవమే { ధనమదం} కనుపిస్తోంది! )

( కలి తాండవ స్థలాలు -  పరీక్షిత్తు కలికి )

34

1401

436

వ.

(కలి) ” నేనెక్కడ నుందు నానతిమ్మనిన ” , రాజన్యశేఖరుండు:

ప్రాణివధ, స్త్రీ, ద్యూత, పానంబు లనియెడి నాలుగు స్థానంబులనిచ్చి,

మరియు నడిగిన సువర్ణమూలంబగు – అసత్య మద కామ హింసా

వైరంబు లనియెడు పంచప్రదేశంబుల నొసంగి,

యితర స్థలముల స్పృశియించకుండ నియమించె!

35

1401

436

వ్యా

(ధర్మప్రభువైన పరీక్షిత్తు కలిని పైనచెప్పిన 9 స్థలాలను దాటి

యివతలకు రావద్దని కట్టడి చేశాడు. మరి నేటి ప్రభువులు

కలికి సంపూర్ణంగా వశులవటంచేత, కలివిహారానికి

నిషిద్ధ స్థలాలు అంటూ లేకుండా చేస్తున్నారు! )

( కలిలో ధీరులు )

36

1401

443

వ.

మఱియుం, ” ప్రమత్తులై, యధీరులగు నరులయందు ( కలి )

వృకంబు  (తోడేలు) చందంబున నొదిగి కాచుకొనియుండి

చేష్టించుం గాని; ధీరులైన వారికిం గలి వలని భయంబు

లేద” ని  ( పరీక్షిత్తు ) కలి నంతంబు నొందింపడయ్యె.

 

cultural G.K

( పరీక్షిత్తు )

37

1500

వ

పరీక్షిత్తు అసలు పేరు “విష్ణురాతుడు “

( విదురుడు )

38

1500

307

వ.

మాండవ్యమహాముని శాపంవల్ల యముడు శూద్రకులంలో

విదురుడుగా జన్మించాడు. ఆ 100 సం.లు సూర్యుడే

యమధర్మాలను నిర్వర్తించాడు.

( మహర్షి ముఖ్యుల నామాలు )

39

1500

498

వ.

” సకలలోక పావనమూర్తులు మహానుభావులునగుచు

దీర్థంబులకుం దీర్థత్వంబు లొసంగ సమర్థులైన

అత్రి, విశ్వామిత్ర, మైత్రేయ, భృగు, వసిష్ఠ, పరాశర,

చ్యవన, భరద్వాజ, పరశురామ, దేవల, గౌతమ, కశ్యప,

కణ్వ, కలశసంభవ ( = అగస్త్య ), వ్యాస, పర్వత, నారద

ప్రముఖులైన బ్రహ్మర్షి, దేవర్షి, రాజర్షి పుంగవులును;

కాండర్షులయిన యరుణాదులును, మరియును

నానాగోత్ర సంజాతులైన మునులును, శిష్య ప్రశిష్య

సమేతులై చనుదెంచిన, ( పరీక్షిత్తు ప్రాయోపవేశానికి

వీరంతా విచ్చేశారు! )

( విచార ( దైన్య ) హేతువులు )

40

1520

355

క.

తప్పితివో యిచ్చెదనని,

చెప్పితివో కపటసాక్షి, చేసిన మేలుం;

దెప్పితివో శరణార్థుల,

రొప్పితివో ద్విజుల బసుల రోగుల సతులన్ !

( రొప్పితివో = బాణాలు గుప్పించావా ! )

41

1520

356

క.

అడిచితివో భూసురులను?

గుడిచితివో బాల వృద్ధ గురువులు వెలిగా?

విడిచితివో యాశ్రితులను?

ముడిచితివో పరుల విత్తములు లోభమునన్?

( ధర్మదేవత 4 పాదాలు )

42

1520

429

వ.

” కృతయుగంబునం దప, శ్శౌచ, దయా, సత్యంబులు ” .

( యుగ కనీస కర్తవ్యాలు )

43

1520

429

సార

(కృతయుగంలో – ధర్మం ఈ నాలుగు పాదాలా నడిచింది.

త్రేతాయుగంలో – తపస్సు క్షీణించింది

ద్వాపరయుగంలో – తపస్సు, శౌచములు క్షీణించాయి.

కలియుగంలో – తప శ్శౌచ దయలు  క్షీణించాయి! )

( సత్యాసత్యాలు )

44

1520

429

వ్యా

( కలిలో మిగిలిన ఒక్క పాదం ” సత్యం ” అంటే అర్థం -

కలిలో అందరూ సత్యవంతులుగా ఉంటారని కాదు;

కనీసం ’ సత్యం ’ అనే ఒక్క ధర్మాన్నైనా ఆచరించాలని!

పరుల హితం కోసం చెప్పే అసత్యమైనా సత్యమే!

పరులకు కష్టనష్టాలు కలిగించే సత్యమైనా అసత్యమే!

తన, తనవారి లాభం కోసం చెప్పే అసత్యం పాపమే! )

చర్చనీయం

45

1900

514/4

శా.

సప్తాహంబుల ముక్తికేగెడు గతిం   జర్చించి భాషింపరే !

భక్తియోగం

46

2331

65/4

క.

యుగయుగమున బుట్టి కాచు నుద్యల్లీలన్ .

47

2331

364/4

తే.

ఇట్టి త్రైలోక్యసంతర్పి యెందు గలడు !

48

2332

451/4

సీ.

” భగవంతు ” డనియెడి భద్రశబ్దమునకు

నెవ్వడర్థాకృతి నేపు మిగులు !

( ఆర్త ప్రార్థన – పరీక్షిత్తు , తల్లి గర్భం లోనుంచే )

49

2336

283

శా.

రాడా! చూడ, సమస్త భూతములలో  రాజిల్లువాడిచ్చటన్

లేడా! పాఱుని చిచ్చరమ్ము దొలగన్ లీలాగతిం ద్రోచి నా

కీడా! నేడభయప్రదాన, మత డూహింపన్ నతత్రాత మున్

గాడా! యెందఱి గావడీ యెడల,  మత్కర్మంబు దానెట్టిదో !

**************************************

( 1వ స్కంధం సారపరిశీలనం సంపూర్ణం. )